Leksykon teologiczny PDF

Leksykon teologiczny pdf czytaj online lub pobierz na swoje urządzenie. Dokument został dodany przez użytkownika.
Leksykon teologiczny



Jeśli jesteś autorem/wydawcą i uważasz, że ktoś wgrał ten dokument bez pozwolenia oraz łamie on prawa autorskie, napisz na adres [email protected] i powiadom nas o tym, a my usuniemy zakazany plik w 24h.

 

 

Pobierz PDF


 

Leksykon teologiczny Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron materiału:

 

Strona 1 Leksykon teologiczny Leksykon teologiczny Hasła na literę: [A] [B] [C] [D] [E] [F] [G] [H] [I] [J] [K] [L] [M] [N] [O] [P] [Q] [R] [S Ś] [T] [U] [V] [W] [Z Ż] Przedmowa W ciągu ostatnich trzydziestu lat program badań teologicznych został - ogólnie mówiąc - bardzo wzboga- cony. Źródeł historycznych i biblijnych używa się zazwyczaj bardziej naukowo i bardziej rzetelnie. Dys- kusje w wąskim gronie ustąpiły miejsca dialogowi i zrodziły gotowość uczenia się od najlepszych do- stępnych powag. Studenci i profesorowie łacińskiego Zachodu coraz bardziej odkrywają bogate skarby chrześcijaństwa wschodniego. Sztywne bazowanie na jednej tylko filozofii zastąpiono zdrowszym filozo- ficznym pluralizmem. W większości środowisk teologowie docenili dwa wielkie wyzwania i stawili im czoła: Co wchodzi w grę, kiedy interpretujemy nasze podstawowe teksty? Jakiej metody teologicznej powinniśmy użyć w rozwoju naszych systemów teologicznych? Dialog z judaizmem, islamem i innymi religiami świata rozkwitł w nowy, zdumiewający sposób. W różnych częściach świata pojawiły się lokal- ne i regionalne ujęcia wiary chrześcijańskiej. Mimo pewnych strat, chrześcijańska teologia wiele na tym zyskała. Równocześnie jednak zmiany, rozwój i nowa różnorodność stworzyły problemy językowe - dla tych zwłaszcza, którzy rozpoczynaj ą studiowa- nie teologii. Studenci mogą nie rozumieć znaczenia ważnych, a nawet podstawowych terminów teolo- gicznych. Żeby przyjść z pomocą w tej sytuacji, proponujemy ten zwięzły słownik. Celem naszym nie jest przemy- cenie jakiegoś systemu, lecz po prostu wyjaśnienie wyrazów i zwrotów kluczowych, używanych w teolo- gii współczesnej - czasami na różne sposoby. Włączyliśmy też niektóre terminy biblijne, katechetyczne, etyczne, historyczne, liturgiczne i filozoficzne, z którymi studenci teologii wcześniej czy później się spo- tkają. Chociaż adresujemy ten słownik przede wszystkim do ludzi Zachodu (szczególnie do katolików rzymskich), wzrastające kontakty z chrześcijaństwem wschodnim zachęciły nas do dodania niektórych terminów ze Wschodu. Krótko mówiąc, celem tej pracy jest wyjaśnienie terminologii teologicznej i krzewienie dokładności w jej stosowaniu. Będziemy całkowicie zadowoleni, jeżeli uda nam się dorzucić swój wkład w urzeczywistnie- nie tych zamiarów. Słownik ten był w całości napisany przez nas obu, bierzemy też równą odpowiedzial- ność za jego treść. Nie wydawało się, by było rzeczą właściwą obciążać zwięzły słownik bibliografią, chcemy jednak wska- zać na ważniejsze źródła: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Dokumenty Soboru Watykań- skiego II (1962-1965), Kodeks Prawa Kanonicznego z roku 1983 (CIC) oraz ostatnie (obecnie 37-e, P. Himermann: Fryburg 1991) wydanie H. Denzingera “Enchiridion symbolorum, definitinum et declaratio- num de rebus fidei et morum" (Podręczny zbiór symbolów, określeń dogmatycznych i wyjaśnień w spra- wach wiary i obyczajów = DH). Tych, którzy mają problemy z językiem łacińskim i greckim odsyłamy do tłumaczeń wielu z dokumentów DH, zamieszczonych w książce The Christian Faith autorstwa J. Neuner i J. Dupuis (Bangalore/Londyn/Nowy Jork, wydanie VI popr., 1996; w skrócie ND). Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 1 Strona 2 Leksykon teologiczny Różni przyjaciele i koledzy służyli nam swą znajomością przedmiotu, co pomogło nam w lepszym wyja- śnieniu wielu terminów: Giorgio Barone-Adesi, Jean Beyer, Charles Conroy, Mańasusai Dhavamony, Ciarence Gallagher, Eduard Hambrye, Eduard Huber, John Long, Antonio Orbe, Ronald Roberson, To- mas Spidlik, Frank Sullivan, Javier Urrutia, Jos Yercruysse, Jared Wiks oraz Boutros Yousif. W szcze- gólny sposób chcemy bardzo serdecznie podziękować Johnowi Michaelowi McDermott oraz Robertowi Taft, którzy przeprowadzili wiele poprawek i uzupełnień. Z uczuciem wdzięczności poświęcamy ten słownik wielkim poplecznikom teologii i teologów, Eugen'owi i Maureen McCarthy'm. Gerald O'Collins SJ, Edward G. Farrugia SJ Rzym, 16 czerwca 1990 Przedmowa do nowego wydania W nowym wydaniu naszego Leksykonu niektóre hasła powiększyliśmy, dokonaliśmy koniecznych po- prawek, wprowadziliśmy 50 nowych haseł oraz dodaliśmy indeks nazwisk. Zamieściliśmy obecnie do- kładne odsyłacze do ostatniego (1996) wydania Neuner/Dupuis The Christian Faith, do korzystania ra- zem z wydaniem Denzingera z 1991 roku. W niektórych przypadkach tylko DH zawiera odpowiedni tekst, w kilku tylko ND. Dodaliśmy również odsyłacze do Codex Canonum Ecciesiarum Orientalium, czyli Kodeksu Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich (w skrócie CCEO), ogłoszonego przez papieża Jana Pawła II 18 października 1990 r. Kodeks ten jest niezbędnym dziełem dla ludzi zajmujących się chrześcijaństwem wschodnim. Nadal słyszy się nieścisłe wypowiedzi, że niniejszy słownik “redagowaliśmy”. Powtórzmy to, co zostało już zaznaczone w przedmowie do pierwszego wydania. Nie zwerbowaliśmy zespołu współautorów, któ- rych pracę następnie byśmy zredagowali; przeciwnie, napisaliśmy razem wszystkie hasła - od “Abba” do “Żydzi”. Wielkiej zachęty doznawaliśmy od naszych czytelników, zachęcał nas także fakt, że niniejszy słownik ukazał się również w języku indonezyjskim, włoskim, polskim i ukraińskim. Przygotowywane są tłuma- czenia na inne języki obce. W chwili gdy drugie tysiąclecie chrześcijaństwa ustępuje miejsca trzeciemu, ponownie proponujemy naszym czytelnikom ten słownik, pragnąc udoskonalić jasność i ścisłość w teolo- gii chrześcijańskiej na całym świecie. G. O'C i E.G.F. Wielkanoc 1999 OD TŁUMACZA (do wydania pierwszego) Przekładu dokonałem z dostarczonego przez Autorów maszynopisu, co sprawiło, że w naszych polskich warunkach Leksykon mógł się ukazać niewiele później niż oryginał angielski. Uzupełnienia w tekście słownika pochodzące od tłumacza wyszczególniono kursywą. Fragmenty Pisma Świętego - jeżeli nie zaznaczono inaczej - przytaczamy za: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych. Wyd. 3. Poznań 1980. Dokumenty soborowe przytaczamy za: Sobór Watykański II. Konstytucje, Dekrety, Deklaracje. Tekst łacińsko-polski. Poznań 1968. Polskie tłumaczenia wybranych przez autorów fragmentów z “Enchiridionu" Denzingera można znaleźć w: Breviarium fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła. Opr. Stanisław Głowa SJ, Ignacy Bieda SJ (Poznań 1988). Ks. Jan Ożóg SJ Kraków, 19 marca 1992 Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 2 Strona 3 Leksykon teologiczny Dokumenty Soboru Watykańskiego II AA Apostolicam actuositatem (Dekret o apostolstwie ludzi świeckich) AG Ad gentes divnitus (Dekret o działalności misyjnej Kościoła). CD Christus Dominus (Dekret o pasterskich zadaniach biskupów w Kościele). DHu Dignitatis humanae (Dekret o wolności religijnej). DV Dei Verbum (Konstytucja dogmatyczna o objawieniu Bożym). GED Gravissimum educationis (Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim). GS Gaudium et spes (Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym). IM Inter mirifica (Dekret o środkach społecznego przekazywania myśli). LG Lumen gentium (Konstytucja dogmatyczna o Kościele). NA Nostra aetate (Deklaracja o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich). OE Orientalium Ecclesiarum (Dekret o Wschodnich Kościołach Katolickich). OT Optatam totius (Dekret o formacji kapłanów). PC Perfectae caritatis (Dekret o przystosowanej odnowie życia zakonnego). PO Presbyterorum ordinis (Dekret o posłudze i życiu kapłanów). SC Sacrosanctum Concilium (Konstytucja o Liturgii Świętej). UR Unitatis redintegratio (Dekret o ekumenizmie). Inne CCEO Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium (Kodeks Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschod- nich) CIC Codex Iuris Canonici 1983 (Kodeks Prawa Kanonicznego z roku 1983) Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 3 Strona 4 Leksykon teologiczny Abba. Wyraz aramejski, pieszczotliwy = ojciec, najwyraźniej po raz pierwszy w odniesieniu do Boga użyty przez Jezusa. W Nowym Testamencie (Mk 14, 36; Rz 8, 15; Ga 4, 6) zawsze towarzyszy mu od- powiednik grecki. Zob. przybranie za dzieci boże, bóg jako ojciec. Aborcja (łac. “poronienie”). Zamierzone zgładzenie nienarodzonego dziecka w łonie matki, lub poprzez usunięcie go z łona matki. Niezamierzona śmierć nienarodzonego dziecka podczas operacji, która ma uratować życie matki jest aborcją “niebezpośrednią”: śmierć dziecka jest tragicznym, choć nieuniknio- nym skutkiem ubocznym operacji, która sama w sobie jest dobra (np. usunięcie rakowatej macicy); śmierć dziecka jako taka nie jest środkiem, który powoduje powrót do zdrowia matki. Pismo Święte przeniknięte jest szacunkiem dla niewinnych istot ludzkich oraz życia ludzkiego na każdym jego etapie; jeden tekst potępia przemoc, która powoduje poronienie (Wj 21, 22-25). Dwa dokumenty wczesnochrze- ścijańskie, Didache (5.2) i List Barnaby (19.5), potępiają aborcję, a niektórzy pisarze patrystyczni (np. św. Bazyli Wielki [zm. 379]) traktują jako morderstwo. Synod w Elwirze (306 r.) ekskomunikuje kobiety wywołujące poronienie dozwalając, by te, które tego żałują, mogły przystąpić do Komunii św. dopiero w chwili śmierci (kanon 63), natomiast Synod w Ancyrze (314 r.) dopuszcza je do Komunii św. po kilku latach pokuty (kanon 21). Synod Quinisextum (691-692) nazywa tych, którzy powodują aborcję “morder- cami” (kanon 91). Popierając miłość małżeńską i szacunek dla życia ludzkiego. Sobór Watykański II określa dzieciobójstwo i aborcję jako “okropne przestępstwa” (GS 51; zob. także GS 27). Potępienie aborcji zostało powtórzone w encyklice Jana Pawła II (ur. 1920) z 1995 r. Evangelium vitae. Obydwa kodeksy prawa kanonicznego Kościoła katolickiego traktują aborcję jako poważne przestępstwo przeciw- ko życiu ludzkiemu (CIC 1397; CCEO 728 §2). W łacińskim Kodeksie Prawa Kanonicznego ci, którzy skutecznie wywołują aborcję, ściągają na siebie automatycznie (latae sententiae) ekskomunikę (CIC 1398); w kodeksie wschodnim ekskomunika nie jest automatyczna, ale zarezerwowana dla biskupa. Zob. ekskomunika, Latae Sententiae, regulacja urodzeń, Sobór Watykański II, Synod Quinisextum. Absolucja. Zob. rozgrzeszenie. Abstynencja. Zob. wstrzemięźliwość. Adam (hebr. “człowiek”). Wyraz biblijny na oznaczenie pierwszego człowieka stworzonego razem z Ewą na obraz i podobieństwo Boże (Rdz l, 26-27) i rzeczywistego przodka Jezusa (Łk 3, 38). Jako Drugi albo Ostatni Adam Chrystus przywrócił rodzajowi ludzkiemu usprawiedliwienie i życie utracone przez pierwszego Adama (zob. DH 901, 1524; ND 1928). Zob. Ewa, grzech pierworodny, nowa Ewa, uspra- wiedliwienie, wielożeństwo. Ad limina (łac. “do progu”). Zob. wizyta ad limina. Adopcja na dzieci Boże. Zob. przybranie za dzieci Boże. Adopcjonizm (z łac. “przybranie”). Herezja powstała w Hiszpanii w VIII stuleciu, która utrzymywała, że Chrystus jako Bóg był z samej natury prawdziwym Synem Bożym, ale jako Człowiek był tylko Synem przybranym (zob. DH 595,610-15; ND 638). Głównymi przedstawicielami adopcjonizmu byli: Elipand (ok. 718-802), arcybiskup Toledo, i Feliks (zm. 818), biskup Urgel. Źródłem tej herezji było panowanie muzułmanów w Toledo, ówczesnej stolicy Hiszpanii, i teologia islamska, w której jedną z głównych za- sad jest twierdzenie, że Bóg nie może mieć Syna. Jej poprzednikami byli ebionici i monarchianie, których studia Adolfa von Hamacka (1851-1930) powiązały z adopcjonizmem. Zob. Ebionici, islam, monarchia- nie, nestorianie. Adoracja (łac. “oddawanie czci, uwielbienie”). Kult najwyższy, przysługujący tylko Panu Bogu (Pwt 20,1-4; J 4,23), naszemu Stwórcy i Odkupicielowi, który sam jeden powinien odbierać “uwielbienie i Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 4 Strona 5 Leksykon teologiczny chwał” (Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary). Wierzący oddają cześć Bogu w różnych wize- runkach (np. w Krzyżu); adorują też Chrystusa obecnego w Najświętszym Sakramencie (zob. DH 600-01; ND 1251-52). Zob. ikona, krzyż, kult świętych, oddawanie czci Bogu. Adwent (łac. “przyjście, przybycie”). W chrześcijaństwie zachodnim cztery tygodnie przygotowania do obchodu uroczystości Bożego Narodzenia, rozpoczynające rok liturgiczny. Charakterystyczną cechą Ad- wentu jest pewne zubożenie obchodów liturgicznych. W niedziele Adwentu nie odmawia się Gloria (oprócz uroczystości Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny), szaty liturgiczne przybieraj ą pokutny kolor fioletowy (oprócz trzeciej niedzieli Adwentu, kiedy to można użyć koloru różowego). Przez “adwent” rozumiemy też “drugie przyjście” Chrystusa i koniec dziejów świata. Zob. gloria, kalen- darz liturgiczny, Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny, paruzja, przygotowanie do Bożego Narodzenia. Adwentyści Dnia Siódmego. Ugrupowanie wywodzące się z głównego nurtu adwentystów, wyznanie, które utworzyło się, gdy William Miller (1742-1849) zaczął w 1831 r. głosić, że w roku 1844 nastąpi ko- niec świata, a Chrystus pojawi się po raz drugi. Wybitnym przedstawicielem Adwentystów Dnia Siódme- go była Ellen G. White (1827-1915). Ich dniem świętym jest sobota zamiast niedzieli, chrztu udzielają dorosłym przez całkowite zanurzenie, powstrzymuj ą się od picia alkoholu i palenia tytoniu i żyją w oczekiwaniu na paruzję, ale nie zapowiadają, w którym konkretnie roku nastąpi powrót Chrystusa. Zob. adwent, niedziela, paruzja, szabat. Aftartodokeci (gr. “niezniszczalność, mniemanie, przypuszczenie, pozór” = przypuszczenie o nieznisz- czalności”). Powstała w VI wieku herezja monofizycka, założona przez Juliana z Halikamasu (zm. po 518). Głosiła ona, że od pierwszej chwili wcielenia ciało Chrystusa było niezniszczalne i nieśmiertelne; Chrystus przyjął jednak dobrowolnie cierpienia dla naszego dobra. Zob. doketyzm, monofizytyzm, Sobór Chalcedoński. Agape (gr. “miłość”). Wyraz znamienny dla Nowego Testamentu, używany szczególnie w Ewangelii św. Jana, w Listach św. Jana i św. Pawła na określenie miłości Boga (lub Chrystusa) do nas i pochodnie na określenie naszej miłości do Boga i do siebie nawzajem (np. J 15, 12-17; 1 J 4, 16; 1 Kor 13). Wyraz ten dotyczy również wspólnego posiłku, który pierwsi chrześcijanie spożywali w związku z Eucharystią. Zob. eucharystia, miłość 2. Agnostycyzm (gr. “nie wiedzący”). Pogląd głoszący, że nie możemy niczego z całą pewnością wiedzieć o Bogu, o “tamtym” świecie oraz o życiu pozagrobowym (por. DH 3475-3477,3494-3495, GS 57). Po- wszechnie wyraz ten oznacza różne postaci religijnego sceptycyzmu. Zob. ateizm. Akatistos (gr. “nie siedząc”). Jedna z najstarszych i najpiękniejszych pieśni pochwalnych na cześć Matki Bożej na bizantyńskim Wschodzie. Składa się z 24 strof, a śpiewa sieją zazwyczaj stojąc (stąd jej nazwa) podczas sobotniego czuwania wigilijnego w piątym tygodniu greckiego Wielkiego Postu. Pierwsza część tekstu opiera się na Łukaszowym opowiadaniu o dzieciństwie Pana Jezusa, przeplatanym niektórymi elementami apokryficznymi i refrenem: “Witaj, Maryjo”; Część druga rozważa zbawczy wpływ narodze- nia Jezusa na cały wszechświat. Autorstwo “Akatistos” przypisywano dwóm patriarchom Konstantyno- pola, Sergiuszowi (patriarcha w latach 610-38) i św. Germanowi (patriarcha w latach 715-30), jednakże najprawdopodobniej autorem jest św. Roman Pieśniarz (Melodos) (zm. ok. 560 r.). Zob. theotokos. Akemeci (akojmeci; gr. “nie śpiący”). Mnisi, którzy na serio potraktowali nakaz św. Pawła: “Nieustannie się módlcie” (1 Tes 5, 17), żyli w całkowitym ubóstwie i oddawali się modlitwie - grupami - przez dwa- dzieścia cztery godziny na dobę. Ich założycielem był opat, św. Aleksander (ok. 356 - ok. 460). Akemeci popierali Sobór Chalcedoński, później jednak niesłusznie ich oskarżono o nestorianizm. Główny ośrodek Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 5 Strona 6 Leksykon teologiczny mieli w Konstantynopolu, a przetrwali aż do XIII wieku, złagodzili jednak ubóstwo i wybudowali słynną bibliotekę. Pawłowy ideał stał się także natchnieniem dla mistyków zachodnich, szczególnie dla zgroma- dzeń zakonnych uprawiających wieczystą adorację. Zarówno na Wschodzie, jak na Zachodzie przyjęto propozycję Orygenesa (ok. 185 - ok. 254), by połączyć modlitwę z konieczną pracą, tak by całe życie się stało “nieustanną modlitwą”. Zob. asceza, hezychazm, liturgia godzin, modlitwa, życie monastyczne. Akojmeci Zob. akameci. Akolita (gr. “towarzyszący”). Zob. lektor, tonsura. Albigensi. Herezja średniowieczna, której nazwa pochodzi od miasta Albi w południowej Francji; było ono ich głównym ośrodkiem. Przez odkupienie rozumieli albigensi wyzwolenie duszy od ciała, odrzucali materię jako zło, odrzucali też konsekwentnie wcielenie Chrystusa, sakramenty i zmartwychwstanie ciał. Zwolennicy albigensów dzielili się na “doskonałych”, którzy nie zawierali związków małżeńskich i pro- wadzili życie krańcowo surowe, oraz na “zwyczajnych” wiernych, którzy żyli normalnie, dopóki się nie znaleźli w niebezpieczeństwie śmierci. W roku 1215 Sobór Laterański IV potępił tę herezję, (zob. DH 800-802; ND 19-21). Zob. bogumiłowcy, dualizm, katarzy, manicheizm, Sobór Laterański IV. Alegoria (gr. “obrazowy sposób wyrażania się”). Szczegółowa interpretacja wychodząca poza ze- wnętrzną warstwę narracyjną w celu odkrycia głębszych i dalszych powiązań z rzeczywistością (np. ale- goria winnicy u Iz 5, 1-7; Ps 80, 8-13). Św. Paweł w niektórych miejscach idzie za współczesną sobie egzegezą żydowską i tłumaczy Stary Testament alegorycznie (np. Ga 4, 21 - 5,1). Inaczej niż pisarze an- tiocheńscy, Orygenes (ok. 185 - ok. 254) i szkoła aleksandryjska woli czasem alegoryczny sens opowia- dań Starego Testamentu niż dosłowny. Podobnie jak inni Ojcowie Zachodni, św. Augustyn uznaje za- równo dosłowny, jak alegoryczny sens Pisma Świętego. Zob. egzegeza, haggada, hermeneutyka, oryge- nizm, przypowieść, sens Pisma Świętego, teologia aleksandryjska, teologia antiocheńska. Aleksandryjska teologia. Zob. teologia aleksandryjska. Alleluja (heb. “chwalcie Jah” [skrócona forma Jahwe], “chwalcie Pana”). W liturgii łacińskiej aklamacja towarzysząca antyfonie przed Ewangelią. Wiązała się z radością Wielkanocy, a zatem opuszczono ją w pokutnych okresach Adwentu i Wielkiego Postu. W liturgiach wschodnich nie ma konotacji świątecz- nych, a zatem jest używana dużo częściej, nawet podczas nabożeństw pogrzebowych. “Alleluja” jest szczególnie związane z hymnem Cherubikon, czyli “hymnem cherubinów”, który, gdy kończy się Litur- gia Słowa, a zaczyna Liturgia Eucharystyczna, towarzyszy przyniesieniu darów do ołtarza w czasie “wielkiego wejścia” (które należy odróżnić od “małego wejścia”, otwierającego całe nabożeństwo litur- giczne). Chrześcijanie (zob. Ap 19, 1-6) przejęli określenie alleluja (lub halleluja, formę używaną w me- diolańskim obrządku ambrozjańskim do 1976 r.) ze Starego Testamentu, gdzie występuje tylko w Psal- mach, za wyjątkiem Księgi Tobiasza 13, 17. Rabini żydowscy nazywali Psalmy 113-118 “Wielkim Halle- lem”. Pod koniec swej ostatniej wspólnej Paschy Jezus i j ego uczniowie zaśpiewali drugą połowę “Wiel- kiego Hallelu”, Psalmy 115-118 (Mk 14, 26). Zob. adwent, cherubikon, liturgia eucharystyczna, liturgia słowa, pascha, przygotowanie do Bożego Narodzenia. Ambona (gr. “iść w górę”). W starożytnych kościołach podwyższony stopień (albo przed ołtarzem, albo na środku kościoła), z którego kantorzy (łac. “śpiewacy”) prowadzili śpiew, lektorzy (łac. “czytający”) czytali teksty z Pisma Świętego, a kaznodzieje wygłaszali kazania. Czasami kościoły miały dwie ambony: odpowiednio po stronie południowej i północnej; z jednej czytano lekcję ze Starego Testamentu i list, z drugiej głoszono Ewangelię. Do najbardziej zdobionych ambon należą ambona wykonana na polecenie Justyniana I (cesarza w latach 517-565) dla kościoła Hagia Sophia w Konstantynopolu (obecnie Istambuł) oraz ambona w Bazylice św. Marka w Wenecji. Ambony były często wypierane przez lektoria (czyli Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 6 Strona 7 Leksykon teologiczny przenośne pulpity do czytania) i podwyższoną kazalnicę (zwykle po północnej stronie kościoła). Obecnie podwyższone kazalnice na zewnątrz świątyni mają często charakter dekoracyjny i używane są tylko przy wyjątkowych okazjach. W greckich kościołach prawosławnych ambona jest zwykle połączona z ikono- stasem, lub przynajmniej znajduje się w jego pobliżu. Zob. epistoła, ikonostas, lektor, liturgia słowa, pul- pit. Amen (heb. “wspierać, nie ustępować”). Słowo wywodzące się ze żródłosłowu hebrajskiego, które mogło oznaczać (dosłownie) kołek wbity w ziemię do napinania namiotu, (metaforycznie) prawdę i wierność oraz (w kontekście religijnym) “zaiste” lub “niech się stanie”. Na końcu doksologii, lub innej modlitwy “amen” wyrażało potwierdzenie, lub akceptację tego, co zostało powiedziane (Ps 41, 13; 1 Kor 14, 16). Zgromadzenia żydowskie słowem “Amen” odpowiadały na nauczanie kapłanów (Pwt 27, 15-26). Według Ewangelii Chrystus często rozpoczynał niektóre uroczyste wypowiedzi jednym “amen” (np. Mt 6, 2), lub potrójnym “amen” (np. J 12,24) - zwyczaj ten uderzająco różnił się od normalnego użycia słowa “amen”, którym wyrażano aprobatę na zakończenie modlitwy, lub wypowiedzi (zob. również Ap 22, 20). “Amen” występuje, co zrozumiałe, jako tytuł zmartwychwstałego Jezusa, “świadka wiernego i prawdomównego” (Ap 3, 14). Od czasów nowotestamentalnych chrześcijanie wszędzie kończyli modlitwy, hymny i wyzna- nia wiary słowem “amen”, tak jak to obecnie ma miejsce we wszystkich liturgiach chrześcijańskich. Zob. liturgia, modlitwa. Amerykanizm. Niewłaściwie zdefiniowany ruch, który powstał pod koniec XIX wieku w Stanach Zjed- noczonych wśród katolików, otwartych na to, co było najlepsze w amerykańskim purytanizmie i w Oświeceniu, w rozpoczynającym się ekumenizmie i w ówczesnej kulturze; wielki wpływ wywarł na ten ruch ks. Teodor Izaak Hecker( 1819-1888), założyciel ojców paulinistów. W roku 1899 Leon XIII potępił wypaczoną wersję amerykanizmu (DH 3340-3346; ND 2015-2018). Niektóre myśli przewodnie amery- kanizmu, takie jak wolność wyznania, obroniono później podczas Soboru Watykańskiego II (por. DHu 2- 8). Zob. ekumenizm, oświecenie, purytanie, sobór watykański II, wolność wyznania. Anabaptyści (gr. “powtórnie udzielający chrztu”). Ruch, który powstał w wieku XVI (przede wszystkim w Niemczech, Holandii i Szwajcarii); jego zwolennicy uważali chrzest dzieci za nieważny i głosili ko- nieczność “powtórnego chrztu” dorosłych. Dzieli się na kilka grup, z których najsławniejszej przewodził Tomasz Münzer (ok. 1490-1535), przywódca wojny chłopskiej (1522-1525). Inna grupa anabaptystów próbowała ustanowić rządy teokratyczne w Monastyrze (1533-1535) pod wodzą Jana Mattysa i Jana z Lejdy. Spadkobiercami anabaptystów byli mennonici, spotykani głównie w Ameryce Północnej, którzy szli śladami Mennona Simonsa (1496-1561). Zob. chrzest dzieci, teokracja. Anachoreci (gr. “wycofujący się” z życia publicznego). Wyrazem tym określano mnichów wschodnich, którzy prowadzili życie pustelnicze, tak jak eremici na Zachodzie. O ile zachodni eremici mogą by ć pod kierownictwem miejscowego biskupa (CIC 603 § 2), anachoreci wschodni mogą być powiązani z klaszto- rami (CCEO 481-85, 570). Zob. cenobici, góra Athos, życie monastyczne. Anafora (gr. “podwyższenie - podniesienie się”). Modlitwa eucharystyczna albo kanon w czasie Mszy świętej. Zazwyczaj zawiera on wstępny dialog, dziękczynienie, słowa ustanowienia Najświętszego Sa- kramentu z Ostatniej Wieczerzy, anamnezę, epiklezę i doksologię. Wschodni Syryjczycy nazywali anafo- rę “quddasza” (syr. “uświęcenie”). Na Wschodzie przybiera ona imię apostoła albo jakiegoś innego świę- tego (np. anafora św. Jana Chryzostoma, lub anafora Addai i Mari). Zob. doksologia, epikleza, modlitwa eucharystyczna. Anakefalaiosis (gr. “ponowne zebranie”). Zob. nowe zjednoczenie w Chrystusie jako Głowie. Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 7 Strona 8 Leksykon teologiczny Analiza wiary. Studium nad pobudkami prowadzącymi do wiary w Boga, który się z własnej woli obja- wił w Jezusie Chrystusie. Analiza tych pobudek wskazuje, że auctoritas Dei revelantis (łac. “powaga Bo- ga objawiającego”) jest decydującym czynnikiem w podjęciu aktu wiary. Zob. przesłanki wiary, przeży- cie religijne, tajemnica, wiara, życie zakonne. Analogia (gr. “proporcja” lub “zgodność”). Użycie zwyczajnego wyrazu na oznaczenie rzeczywistości, które z tego samego punktu widzenia są podobne i różne (np. wyraz “miłość” na oznaczenie miłości Bo- żej i ludzkiej). Analogię trzeba odróżnić od: a. terminów wieloznacznych, czyli takich, które mają to samo brzmienie, ale oznaczają zupełnie różne rzeczywistości (np. “pióro” jako część upierzenia ptaków i jako narzędzie służące do pisa- nia), b. od terminów jednoznacznych albo dokładnie bliskoznacznych (np. “król” albo “władca” na ozna- czenie męskiego dziedzicznego przywódcy niepodległego państwa). Zob. jednoznaczność, wieloznaczność. Analogia bytu. W teologii analogia kieruje sposobem mówienia o Bogu ludzkimi słowami i wskazuje, że żadna przekazana w taki sposób informacja nie narusza absolutnej tajemnicy Boga. Jak to podkreślił So- bór Laterański IV, na każdym podobieństwie zachodzącym między Stwórcą a stworzeniami jest wyci- śnięte piętno jeszcze większego niepodobieństwa (por. DH 806; ND 320). Między powiedzeniem “Bóg istnieje” i powiedzeniem “stworzenia istnieją” zachodzi nieskończona różnica. Zob. Bóg, Sobór Laterań- ski IV, tajemnica, Theologia Crucis, tomizm. Analogia wiary. Wyrażenie zaczerpnięte z Rz 12, 5, a używane w teologii katolickiej w celu przypo- mnienia, że fragment Pisma Świętego albo jakiś aspekt wiary trzeba interpretować w łączności zjedna i niepodzielną wiarą Kościoła (DH 3016, 3283; ND 221). Kari Barth (1886-1968) używał tego wyrażenia na oznaczenie podobieństw i niepodobieństw, które równocześnie istnieją między ludzką decyzją uwie- rzenia i Bożą decyzją udzielenia łaski. Zob. łaska, tajemnica, Theologia Crucis, wiara. Anamneza (gr. “wspomnienie, wspominanie”). Wspominanie Bożych zbawczych interwencji w dzieje świata, szczególnie Męki Chrystusa, Jego śmierci, zmartwychwstania i uwielbienia. Podczas sprawowa- nia Eucharystii polecenie Pana: “To czyńcie na moją pamiątkę” (1 Kor 11, 24-25; Łk 22, 19) zachęca zgromadzenie, by swoim uczyniło zbawienie, którego On sam dokonał raz jeden za nas wszystkich. Zob. epikleza, tajemnica paschalna. Anatema (gr. “przekleństwo” albo “rzecz lub osoba przeklęta”) Uroczysta forma wyklęcia lub wyłącze- nia ze wspólnoty. Św. Paweł posługuje się tym wyrazem przeciw każdemu, kto głosi fałszywą Ewangelię (Ga 1, 9) albo nie miłuje Chrystusa (1 Kor 16, 22). Anawim (hebr. “ubodzy, uciśnieni”). Ludzie biedni, pozbawieni majątku i pozycji społecznej. Chociaż czasami uważano ubóstwo za skutek lenistwa (Prz 10,4) i znak gniewu Bożego, to jednak prorocy doma- gali się sprawiedliwości dla uciśnionych (Iz 10,2). Toteż wyraz ten zaczął oznaczać tych wszystkich, któ- rzy całą swoją ufność złożyli w Bogu (Sf 2 i 3). Król mesjański wjedzie do Jerozolimy na osiołku - jak człowiek biedny (Za 9, 9; Mt 21, 5). Zgodnie ze słowami Magnificat Bóg popiera sprawę człowieka bied- nego (Łk 1. 46-55), a wśród błogosławionych przez Jezusa występuje on jako pierwszy (Mt 5, 3; Łk 6, 20). Zob. błogosławieństwa, ubóstwo. Angelologia (gr. “nauka o aniołach”). Traktat w teologii systematycznej, zajmujący się studiami nad funkcjami, naturą oraz hierarchią aniołów, a także ich kultem i ikonografią. Zob. ikona. Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 8 Strona 9 Leksykon teologiczny Anglokatolicyzm. Wyraz, którego po raz pierwszy użyto w połowie XIX wieku. Określano nim ten odłam Kościoła anglikańskiego, który przyjmował katolicką naukę, tradycje i praktyki sakramentalne. Zob. ekumenizm, ruch oksfordzki. Anhypostazja (gr. “bez hipostazy, bezosobowy”). Wyraz, którego się używa na oznaczenie ludzkiej na- tury Chrystusa; choć pełna, nie może ona istnieć sama w sobie jako osoba ludzka albo jako hipostaza, ale istnieje ona w Boskim Logosie. Zob. enhipostazja, hipostaza, logos, neochalcedonianizm, osoba. Animizm (łac. “duch, dusza”). Właściwy pierwotnym wierzeniom religijnym pogląd według którego pewne rośliny lub przedmioty mają swojego własnego ducha lub swoją własną duszę. Aniołowie (z gr. “angelos” = “wysłaniec, posłaniec”) Duchowi wysłańcy Boga, uznawani - choć w różny sposób - przez judaizm, chrześcijaństwo i islam. We wcześniejszej tradycji Starego Testamentu aniołów z trudem tylko można było odróżnić od Boga (Rdz 16, 7-13); ich zadaniem było pośredniczenie między Bogiem a ludźmi, a równocześnie ochrona transcendencji Boga. Nauka o aniołach bardzo się rozwinęła w późniejszym judaizmie, w którym się pojawiaj ą imiona: Michał, Gabriel i Rafael. W Nowym Testamen- cie aniołowie odgrywają wielką rolę (np. Mt 1, 20. 24; Łk 2, 9-15; J 20, 12-13). Posługują oni w prze- prowadzaniu zbawienia ludzkości (Hbr 1, 14). Nauka Kościoła odróżnia duchową rzeczywistość aniołów, od rzeczywistości bytów materialnych i podkreśla ich osobowe istnienie (zob. DH 3891). Chociaż anio- łowie są raczej pośrednikami objawienia niż jego przedmiotem, zarówno Pismo Święte jak i nauka Ko- ścioła ich istnienie uważają za oczywiste (zob. DH 3320). Zob. aniołowie stróżowie, chóry anielskie. Aniołowie stróżowie. Rozumne i niematerialne duchy, którym Bóg wyznaczył zadanie otoczenia troską ludzi (zob. Mt 18, 10; Dz 12, 15). W Starym Testamencie aniołowie opiekują się jednostkami (Tb 5, 1- 12,21; Ps 91, 11-12), małymi grupami narodu (Dn 3, 24-28), a nawet całymi narodami (Dn 10, 13-21). Zob. aniołowie. Anomoios (gr. “niepodobny”). Zwolennicy Aecjusza (zm. ok. 370) i Eunomiusza (zm. 394), którzy utrzymywali, że Syn Boży jest tylko pierwszym stworzeniem i że w swojej istocie jest zupełnie niepo- dobny do Ojca. Ponadto Eunomiusz uczył, że Duch Święty jest tylko pierwszym i najwyższym stworze- niem ukształtowanym przez Syna. Toteż jego uczniowie udzielali chrztu tylko “w imię Pana”. Stąd ci Anomoios, którzy przyjęli lub powrócili do wiary ortodoksyjnej musieli być chrzczeni. Zob. arianizm, eunomianizm, filioque, ojcowie kapadoccy. Antiocheńska teologia. Zob. teologia antiocheńska. Antropocentryzm (z gr. “anthropos = człowiek” i łac. “centrum = środek”) Sposób podejścia do zagad- nień teologicznych, który za punkt wyjścia i za nić przewodnią bierze ludzkie doświadczenie. Jeżeli ten sposób podejścia wypaczy się i uczyni ludzi ośrodkiem i jedyną miarą wszystkiego, antropocentryzm sprawia, że właściwa teologia staje się niemożliwa. Zob. tajemnica, teocentryzm, teologia. Antropologia (gr. “nauka o człowieku”). Interpretacja ludzkiego istnienia (jego początku, natury i prze- znaczenia) w świetle wiary chrześcijańskiej. Zob. eschatologia, grzech pierworodny, łaska, obraz Boży, protologia, przebóstwienie, stworzenie. Antropomorfizm (gr. “na kształt, na sposób ludzki”) Przypisywanie Bogu cech ludzkich, i to zarówno fizycznych (np. usta, twarz i ręce), jak uczuciowych (np. smutek, radość, gniew). Zob. teologia apofa- tyczna, teologia negatywna. Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 9 Strona 10 Leksykon teologiczny Antychryst (gr. “przeciwnik Chrystusa”) Najwyższy przeciwnik Chrystusa, związany z końcem świata (1 J 2,18,22; 4,3) i przyjmujący postać osobową w tych, którzy odrzucają wcielenie (2 J 7). Utożsamiano go także z “człowiekiem grzechu” (2 Tes 2, 3-10) oraz z “bestią” (Ap 11, 7; por. DH 916, 1180). Temat An- tychrysta często pojawiał się w rosyjskiej myśli i literaturze religijnej, Starowiercy nazwali antychrystem cara Piotra Wielkiego (1672-1725). Władimir Sołowjow (1853-1900) napisał klasyczną “Krótką opo- wieść o Antychryście”, a Dmitrij Mereżkowski (1865-1941) trylogię “Chrystus i Antychryst”. Zob. me- sjasz, starowiercy. Antycypacja (łac. “uprzedzenie, wyprzedzenie”). Zob. uprzedzenie. Antydoron (gr. “zamiast daru”). Zob. eulogia. Antyfona (gr. “naprzemienna odpowiedź” lub “refren”). Werset często zaczerpnięty z Psalmów lub in- nych ksiąg Pisma Świętego, śpiewany przez chór na przemian z wiernymi, lub przez jeden chór na prze- mian z drugim. Wspólne dla wszystkich liturgii chrześcijańskich, antyfony zwykle podkreślają obcho- dzone właśnie święto liturgiczne, lub bieżące czytania biblijne. W liturgii bizantyńskiej antiphanon ozna- cza albo grupę trzech psalmów, albo grupę wersetów śpiewanych pomiędzy pierwszymi litaniami Eucha- rystii. Zob. chrześcijaństwo bizantyńskie, chór, litania, liturgia. Antyfona na wejście. Wiersz Pisma Świętego lub inny śpiewany lub recytowany podczas podchodzenia kapłana do ołtarza w celu odprawienia mszy św. Często jest fragmentem psalmu, a zawsze odpowiada liturgicznemu zabarwieniu dnia. Czasami jego początkowe słowa dały nazwę świętu, np. “Gaudete” dla trzeciej niedzieli Adwentu, “laetare” dla czwartej niedzieli Wielkiego Postu. Zob. śpiew, wejścia. Antyklerykalizm (z gr. “anty = przeciw” i łac. “clericus = duchowny”). Stanowisko odmawiające przy- wódcom Kościoła prawa i obowiązku wypowiadania się na temat skutków politycznych moralności pu- blicznej i odgrywania jakiejkolwiek roli w politycznym i społeczno - kulturalnym życiu kraju. Zob. du- chowieństwo, klarykalizm, kościół, teologia polityczna. Antymenzjum (gr. “zamiast stołu”). Zob. kult świętych. Antynomizm (gr. “przeciw prawu”) Lekceważenie albo pogarda prawa. Ogólnie rzecz biorąc, postawa ta może się opierać na racjach filozoficznych lub teologicznych, płynąć z psychologicznego odrzucenia au- torytetu, może też być podyktowana chciwością ekonomiczną. Od czasów Nowego Testamentu rozmaite sekty twierdziły, że chrześcijan nie obowiązuje już żadne prawo. Zwolennicy tego poglądu usprawiedli- wiali swoje stanowisko, przedstawiając fałszywie naukę św. Pawła (por. Rz 3, 8. 21) albo powołując się na szczególne prowadzenie przez Ducha Świętego, które ich uwalnia od zwyczajnych moralnych zobo- wiązań. Zob. anabaptyści, gnostycyzm, prawo. Antysemityzm. Wrogość w stosunku do Żydów oparta na motywach rasowych, religijnych i politycz- nych. Sobór Watykański II odrzucił zarzut, że Żydzi są zbiorowo winni śmierci Jezusa i wyraził ubole- wanie z powodu “nienawiści, prześladowań i przejawów antysemityzmu, które kiedykolwiek i przez ko- gokolwiek były kierowane przeciw Żydom" (NA 4). Watykański dokument z 1998 roku “Pamiętamy: Refleksje nad Szoah” odróżnia “antyjudaizm” (czyli nieufność i wrogość ze strony chrześcijan w stosun- ku do Żydów) od “antysemityzmu”, ideologii złej, która ma swe korzenie poza chrześcijaństwem i błęd- nie odrzuca godność wszystkich ludów zjednoczonych w jednej rodzinie ludzkiej. Zob. holokaust, Żydzi. Apatia (gr. “brak cierpienia, wolność od wzruszeń, niedoznawanie cierpienia”). Zob. niewrażliwość. Apofatyczna teologiczna. Zob. teologia apofatyczna. Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 10 Strona 11 Leksykon teologiczny Apophthegmata patrum (gr. i łac. “powiedzenia, wypowiedzi Ojców”). Zob. sentencje ojców. Apokaliptyczna literatura. Zob. literatura apokaliptyczna. Apokatastaza (gr. “przywrócenie do stanu pierwotnego, powszechna naprawa”). Teoria przypisywana, wydaje się niesłusznie, Orygenesowi (ok. 185 - ok. 254), a później potępiona jako heretycka, według któ- rej aniołowie i ludzie - nawet demony i potępieńcy - zostaną ostatecznie zbawieni (por. DH 409,411). Apokatastazę w podobnej postaci głosili niektórzy pisarze wczesnochrześcijańscy, jak św. Grzegorz z Nysy (ok. 330 - ok. 395) i św. Izaak z Niniwy (VII w.). Zob. piekło. Apokryficzne Ewangelie. Zob. Ewangelie apokryficzne. Apokryfy (gr. “ukryty, niezrozumiały, tajemniczy” stąd: “nieautentyczny”). Dzieła napisane w tych sa- mych gatunkach literackich, co Księgi biblijne, ale nie przyjęte przez Kościół do kanonu Pisma Świętego, W terminologii protestanckiej określa się tak Pisma Starego Testamentu pisane w języku greckim, lub na język grecki tłumaczone (przeważnie między rokiem 200 przed Chr. a prawdopodobnie aż 40 po Chr.), drukowane w katolickich wydaniach Pisma Świętego, ale często opuszczane przez Biblie protestanckie. Niektóre z tych pism (np. Księga Judyty, Mądrości oraz Druga Księga Machabejska) napisano w języku hebrajskim, lecz zachowało się tylko tłumaczenie greckie. Księga Tobiasza została pierwotnie napisana po hebrajsku lub aramejsku, jednakże oprócz kilku fragmentów w tych językach istnieje tylko wersja grecka. Mądrość Syracha, napisaną po hebrajsku przed rokiem 180 przed Chr., przetłumaczono na język grecki pięćdziesiąt lat później; od 1900 r. odzyskano dwie trzecie oryginalnego tekstu hebrajskiego (zob. DH 213, 354; ND 202-203). Zob. biblia, Kanon Pisma Świętego, Księgi deuterokanoniczne, Stary Te- stament, wulgata. Apolinaryści. Herezja chrystologiczna, mająca nazwę od imienia biskupa Laodycei, Apolinarego (ok. 310 - ok. 390). Nastawiony na obronę pełnego bóstwa Chrystusa przeciw arianom, podważył on Jego pełne człowieczeństwo, twierdząc, że Chrystus nie miał ani ducha, ani rozumnej duszy i że oba te czynni- ki zastępował Boski Logos (por. DH 146, 149, 151; ND 13). Jego usilną troską było ustalenie w ten spo- sób ścisłej jedności w Chrystusie, jak na to wskazuje jego wypowiedź: “Jedna natura wcielonego słowa”. Zob. arianizm, chrystologia, monofizyci. Apologeci (gr. “obrońca”). Nazwa nadawana św. Justynowi męczennikowi (ok. 100-165), św. Teofilowi Antiocheńskiemu (koniec II wieku), Atenagorasowi (który swoją Apologię skierował ok. roku 177 do cesarza Marka Aureliusza), Tacjanowi (zm. ok. 160) i innym pisarzom chrześcijańskim, którzy bronili własnej wiary przed zarzutami wysuwanymi przez Żydów i pogan. Podczas gdy jedni z nich, np. Justyn, stali się pierwszymi chrześcijańskimi autorami posługującymi się poważnie filozofią, inni - np. Tacjan - byli do greckiej filozofii nastawieni wrogo. Apologeci dostarczali wykształconym ludziom z obcych śro- dowisk argumentów na korzyść religii chrześcijańskiej. W Kościele łacińskim apologeci zaczęli działać nieco później; pierwszymi z nich byli Minuciusz Feliks (autor Octaviusa z II-go lub III-go wieku) oraz Tertulian (ok. 160 - ok. 220). Zob. filozofia, ojcowie apostolscy, ojcowie kościoła, platonizm, stoicy. Apologetyka. Rozumowa obrona wierzeń chrześcijańskich odnoszących się do Boga, Chrystusa, Kościo- ła i naszego wspólnego ludzkiego losu. Argumenty mogą być skierowane do zwolenników innych religii, do członków chrześcijańskich wspólnot odłączonych, do niezdecydowanych członków swojej własnej wspólnoty lub po prostu do wierzących, którzy chcą wiedzieć, w jakim stopniu ich wiara jest odpowie- dzialna (por. 1 P 3, 15). Zob. dialog, teologia fundamentalna. Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 11 Strona 12 Leksykon teologiczny Apostazja (gr. “odstępstwo, odpadnięcie”). Wyraz używany w greckim Starym Testamencie (Jr 2, 19) i w (Dz 21,21) na oznaczenie odpadnięcia od wiary i odejścia ze wspólnoty wiernych. Powszechnie ozna- cza dobrowolne i całkowite porzucenie wiary przez ochrzczonego chrześcijanina - i tym właśnie się różni od czystej herezji i schizmy. Znana jest postać Juliana Apostaty (cesarz rzymski w latach 361-363), który cofnął cesarskie poparcie dla chrześcijaństwa i próbował przywrócić kult bóstw pogańskich. Zob. herezja, schizma, wiara. Apostolskie Wyznanie Wiary. Jest to forma wyznania wiary upowszechniona dzięki poparciu Karola Wielkiego (ok. 742-814); posługuje się nią Kościół zachodni podczas udzielania sakramentu chrztu. Jest to prosty, potrójny schemat zbudowany wokół Boga Ojca, Syna Bożego i Ducha Świętego (zob. dh 16; nd 4). Rufin (ok. 345-410) opowiada legendę, że dwunastu apostołów ułożyło to wyznanie wiary w ten sposób, że każdy z nich wypowiedział jedno jego zdanie. Ułożyli w ten sposób “symbol” (gr. “coś zebra- nego razem”) wspólnej wiary. Apostolskość. Tożsamość wiary chrześcijańskiej i praktyk obecnego Kościoła z Kościołem Apostołów. Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary uważa apostolskość “razem z jednością, świętością i powszechnością” za jedną z czterech cech Kościoła. Zob. cechy kościoła, nicejskie Wyznanie Wiary, powszechność, świętość. Apostoł (gr. “wysłaniec, legat”). W węższym znaczeniu oznacza jednego z dwunastu uczniów wybranych przez Chrystusa (Mt 10, 2; Lk 6, 13-16), których zadaniem było dawanie świadectwa o Jego posługiwa- niu, śmierci i zmartwychwstaniu, mocą Ducha Świętego (Dz l, 5, 8). W szerszym znaczeniu apostołami są: Paweł (1 Kor 9, 1; Ga 1, 1, 17), Bamaba (Dz 14,4, 14), Jakub (1 Kor 15, 7) i inni, którzy pełnili funk- cje przywódców w głoszeniu pierwotnego orędzia chrześcijańskiego i byli obdarzeni Chrystusowym au- torytetem zakładania Kościoła (Ef 2, 20). Zob. posługiwanie Piotrowe, sukcesja apostolska. Apropriacja. Przydzielenie działania lub przymiotu Bożego tylko jednej Osobie Trójcy Przenajświętszej, chociaż w rzeczywistości jest on wspólny wszystkim Trzem Osobom. I tak dzieło stworzenia przypisuje się Bogu Ojcu, dzieło odkupienia - Synowi Bożemu, a dzieło uświęcenia - Duchowi Świętemu. W rze- czywistości wszystkie opera ad extra (łac. “dzieła na zewnątrz”) są wspólne Trzem Osobom Boskim (por. DH 545-546, 1330; ND 325). Zob. Przymioty Boże, Trójca Immanentna. Archidiakon (gr. “wyższy sługa”). Pierwotnie przewodniczący kolegium diakonów, którzy służyli bi- skupowi pomocą w zarządzaniu diecezją! w j ej sprawach dyscyplinarnych. Później wyrazem tym zaczęto oznaczać kapłana, który pełni ważne obowiązki w diecezji. Zob. diakon, diecezja. Archimandryta (gr. “kierownik trzody”). Tytuł nadawany na bizantyńskim Wschodzie przełożonemu wielkiego klasztoru lub grup klasztorów; używa się go też, żeby wyrazić szacunek dla kapłanów żyjących w celibacie. Arcybiskup (gr. “wyższy nadzorca”). Tytuł używany od IV lub V wieku przez biskupów szczególnie wybitnych stolic, a później na Zachodzie stosowany do metropolitów lub przewodniczących regionów kościelnych. W Kościele łacińskim tytuł “arcybiskup” może być tytułem czysto honorowym. Na Wscho- dzie arcybiskupami nazywano patriarchów, później tytuł ten rozszerzono także na metropolitów. Zob. biskup, patriarcha. Argument kosmologiczny. Zob. argumenty na istnienie Boga, pięć dróg. Argument ontologiczny. Sposób dowodzenia istnienia Boga opracowany przez św. Anzelma z Canter- bury (ok. 1033-1109). Ponieważ to, co my określamy wyrazem “Bóg” jest “id, quo nihii maius cogitari Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 12 Strona 13 Leksykon teologiczny possit” (łac. “tym, ponad co nic większego pomyśleć nie można”), samo pojęcie Boga domaga się Jego rzeczywistego istnienia. Inaczej wpadlibyśmy w sprzeczność, bylibyśmy bowiem zdolni wyobrazić sobie coś, co jest większe niż Bóg nieistniejący, mianowicie Boga, który istnieje. Św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225-1274), Immanuel Kant (1724-1804) i inni filozofowie odrzucali ten argument dlatego, że błędnie przechodził on od myśli do istnienia rzeczywistego. Inni filozofowie jednak różnymi sposobami bronili tego argumentu: Renę Descartes (1596-1650), Baruch Spinoza (1632-1677), Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) i George Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831). Ostatnio niektórzy dowodzili, że argument ontologiczny nie jest “dowodem”, lecz że po prostu wyjaśnia wiedzę o Bogu, którą już pośrednio posia- damy. Zob. ontologizm, pięć dróg. Argument teleologiczny (gr. “nauka o celu”). Argument, który wychodzi od uporządkowanego charakte- ru świata i dochodzi do istnienia Boga jako Projektanta i Przyczyny Celowej wszystkiego, co istnieje. Arystoteles (384-322 przed Chr.), św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225-1274) i wielu innych spoglądało na wszechświat jako na owoc celowego działania, który wskazuje na Boga jako na ostateczny cel wszystkich rzeczy. Dawid Hume (1711-1776) podważył poza doświadczalną przyczynowość w ogólności, a Imma- nuel Kant (1724-1804) wartość dowodów na istnienie Pana Boga w szczególności. Argument teleolo- giczny spotkał się z dalszymi zarzutami, kiedy Karol Darwin (1809-1892) rozwinął naukę o planie biolo- gicznym, zgodnie z którym szansę na przeżycie mają jednostki najbardziej przystosowane. Mechanicy- styczne wyjaśnienie porządku w świecie jako prostego wyniku przypadkowego działania sił naturalnych długo cieszyło się uznaniem. Jednak nowe odkrycia w astronomii, biologii, fizyce i innych naukach wy- kazały, jak potężny i dalekosiężny jest porządek we wszechświecie istniejącym pozornie przez względnie krótki czas. Prawdopodobieństwo, że ten zdumiewający porządek wyłonił się przez czysty przypadek, jest tak małe, że nadaje argumentom za istnieniem rozumnego Projektanta nowej wiarygodności. Zob. argu- menty na istnienie Boga, celowość, pięć dróg, przyczynowość. Argumenty na istnienie Boga. Filozoficzne sposoby wykazania ostatecznych podstaw rozumowych wia- ry w Boga przez przejście z celowości świata do istnienia Bożego Planisty (por. DH 3004, 3026; ND 113, 115). Chociaż te argumenty są dalekie od zastąpienia wiary, wychodzą one mimo to z uprzedniej wiary w Boga i z uprzedniego przeżycia Boga. Zob. argument teologiczny, Bóg, pięć dróg, przeżycie religijne, tajemnica, teologia naturalna. Arianie polscy. Zob. socynianizm. Arianizm. Herezja potępiona na Soborze Nicejskim I (325); nazwa pochodzi od imienia kapłana alek- sandryjskiego, Ariusza (ok. 250 - 336), który twierdził, że Syn Boży nie był Bogiem z samej natury, lecz tylko pierwszym spośród stworzeń (por. DH 125-126, 130; ND 7,8). Arianizm spowodował wielki i po- ważny niepokój w Kościele aż do roku 381, później istniał jeszcze przez kilka stuleci wśród szczepów germańskich w postaci złagodzonej. Zob. anomoisos, filioque, homoisos, homoousios, Sobór Nicejski I, semiarianizm, subordynacjonizm. Armeńskie chrześcijaństwo. Zob. chrześcijaństwo ormiańskie. Ars moriendi (łac. “sztuka umierania”). Zob. sztuka umierania. Arystotelizm. Kierunek filozoficzny wywodzący się od Arystotelesa (384-322 przed Chr.); jego cechą znamienną jest większy realizm niż ten, jaki głosiła wcześniejsza i często z nim rywalizująca szkoła pla- tońska. Przez Ojców Kościoła był zaniedbywany albo odrzucany, w Średniowieczu jednak - dzięki po- parciu filozofów arabskich, Mojżesza Majmonidesa (1135-1204) i św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225- 1274) - arystotelesowska etyka, logika, teoria przyczynowości (z przyczynami: sprawczą, celową, for- malną i materialną) i pogląd na duszę ludzką jako na formę ciała (a nie jak na jego więźnia zgodnie z pla- Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 13 Strona 14 Leksykon teologiczny tonizmem) odzyskały swoje miejsce. Tomasz z Akwinu opracował własne dowody na istnienie Boga, opierając je na arystotelizmie, ale bronił naturalnej nieśmiertelności duszy, czemu arystotelizm wyraźnie zaprzeczał. Zob. dusza, neoplatonizm, pięć dróg, platonizm, przyczynowość, tomizm. Asceza (gr. “ćwiczenie”) Przyjęte przez chrześcijan pod wpływem Ducha Świętego środki i sposoby oczyszczenia samego siebie z grzechu i usuwania przeszkód na drodze wolnego naśladowania Chrystusa. Prawidłowa asceza niesie ze sobą postęp w kontemplacji i w miłości Boga, który nie przynosi uszczerbku dla osobistej dojrzałości ani dla społecznej odpowiedzialności. Zob. kontemplacja, mistyka, naśladowanie Chrystusa, pokuta, post, umartwienie, wstrzemięźliwość. życie monastyczne. Asyryjski kościół. Zob. kościół wschodni asyryjski. Atanazjańskie wyznanie wiary. Wyznanie wiary, zwane także od słów je rozpoczynających “Quicu- mque vult” (łac. “Ktokolwiek chce”); fałszywie przypisuje sieje św. Atanazemu z Aleksandrii (ok. 296- 373), powstało ono bowiem najprawdopodobniej w V wieku w południowej Francji. Jest w nim wiele wypowiedzi o Trójcy Przenajświętszej, o wcieleniu i odkupieniu (zob. dh 75-76; nd 16-17). Ateizm (gr. “bezbożność”). Zaprzeczenie w teorii lub w praktyce istnienia Boga. Różne odmiany ateizmu wahają się między pełną tolerancji obojętnością, a wojującym odrzucaniem Boga, które zróżnicowane jest w zależności od tego, jak ktoś konkretnie pojmuje odrzuconego Boga, a także od społeczno- kościelnych podstaw konfliktu. Jest rzeczą możliwą, że ktoś przez jakiś czas jest ateistą w dobrej wierze, ale trwałe i logiczne wyłączanie istnienia Boga poza nawias jest nieodpowiedzialne i godne potępienia. Zob. agnostycyzm, Bóg, tajemnica, teologia negatywna. Athos. Zob. góra athos. Augsburskie Wyznanie Wiary. Zob. wyznanie augsburskie. Augustynianizm. System filozoficzny i teologiczny św. Augustyna z Hippony (354-430); jest to synteza kładąca nacisk: a. na nadrzędną wolność Boga w udzielaniu łaski, b. na pierwszeństwo oświecenia Bożego nad ludzką wiedzą. Własne poglądy św. Augustyna nazywano czasem augustynizmem, żeby je odróżnić od augustynianizmu, rozwiniętego przez ucznia Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274), Idziego Rzymskiego z rodziny Colonna (ok. 1243-1306) i dominującego wśród pustelników św. Augustyna. Zob. Łaska, semipelagianizm. Autokefaliczny. (gr. “mający własną głowę, własnego zwierzchnika”) Wyraz używany na oznaczenie Kościołów, którymi rządzą ich własne synody i które należą do wschodnich i orientalnych Kościołów prawosławnych. Wszystkie patriarchaty są autokefaliczne, ale nie wszystkie Kościoły autokefaliczne są patriarchatami. Dla Kościołów prawosławnych wschodnich, patriarcha Konstantynopola jest prymasem, a jedynie sobór powszechny może ustanawiać prawa obowiązujące wszystkie Kościoły autokefaliczne. Zob. kościoły wschodnie, prawosławie orientalne. Autonomia (gr. “niezawisłość”) Wyraz, którego od czasów Immanuela Kanta (1724-1804) często uży- wano na oznaczenie prawa człowieka do samostanowienia w dziedzinie wolności moralnej i myśli reli- gijnej. Ponieważ z niezależności tej korzystamy w świecie stworzonym i podtrzymywanym w istnieniu przez Boga, nasza autonomia może być tylko względna. Zob. heteronomia, oświecenie, teonomia. Autorytet (łac. “powaga”) Usprawiedliwione oczekiwanie, że rozkaz zostanie wykonany, a oświadczenie przyjęte jako prawdziwe. W Kościele źródłem wszelkiego autorytetu jest Chrystus, autorytet musi być Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 14 Strona 15 Leksykon teologiczny sprawowany pod kierownictwem Ducha Świętego jako służba, a niejako podkreślanie władzy (por. Łk 22,24-27; LG 24). Zob. analiza wiary, antynomizm, autonomia, charyzmaty, heteronomia, jurysdykcja, posłuszeństwo, teonomia, urząd nauczycielski kościoła. Bałwochwalstwo. Oddawanie czci fałszywym, nie istniejącym bogom. Stary Testament surowo potępia oddawania czci bożkom albo wizerunkom fałszywych bogów (Wj 20, 3-5; Pwt 5, 7-9; Ps 115, 4-8). No- wy Testament nie tylko demaskuje bałwochwalstwo (1 Kor 5, 10; Ap 21, 8; 22, 15), ale także przez po- szerzenie zakresu tego pojęcia (zob. Iz 2, 6-11) odrzuca kult pieniądza jako bałwochwalstwo (Ef 5, 5; Kol 3, 5). Zob. adoracja, ikona, judaizm, obrazoburstwo, oddawanie czci Bogu. Baptyści (gr. “obmywający, udzielający chrztu, chrzciciele”). Członkowie szeroko rozpowszechnionego Kościoła ewangelickiego, który początkami swymi sięga bezpośrednio do początków wieku XVII, kiedy to nastąpił rozłam w Kościele anglikańskim. Jan Smyth (ok. 1554-1612), zwany “Samochrzcicielem”, ponieważ samego siebie ochrzcił, założył pierwszy Kościół baptystów w Amsterdamie w roku 1609. Bap- tyści chrztu udzielają wyłącznie tym, którzy świadomie wyrażają żal za grzechy i wyznają wiarę w Chry- stusa; utrzymują oni względną samodzielność miejscowych kongregacji. Zob. anabaptyści, chrzest dzieci, ewangelicy. Beatyfikacja (łac. “zaliczenie w poczet błogosławionych”). Uroczyste zatwierdzenie publicznego kultu zmarłego chrześcijanina, u którego stwierdzono tak zwaną heroiczność cnót. W roku 1747 papież Bene- dykt XIV prawo beatyfikowania zastrzegł Stolicy Apostolskiej. Zob. kanonizacja. Beraka (hebr. “błogosławieństwo”). Żydowska modlitwa dziękczynna (np. Rdz 24,27; Ps 28, 6). Chrze- ścijański wyraz “eucharystia” jest odpowiednikiem hebrajskiego “beraka”. Berith (hebr. “zobowiązanie, umowa, przymierze”). Podstawowe pojęcie żydowskie, które może pier- wotnie oznaczało proste zobowiązanie nałożone przez Boga albo (od czasu do czasu) złożoną przez Boga obietnicę. W czasach późniejszych oznaczało ono wzajemne, oparte na przymierzu, stosunki między Bo- giem, a Narodem Wybranym. Zob. przymierze. Bezbłędność. Wyraz ten odnosi się przede wszystkim do jednego z ważniejszych rezultatów natchnienia biblijnego, czyli do zbawczej prawdy Pisma Świętego (DV 11). Ta prawda się wyłania stopniowo z na- tchnionego zapisu, ogniskuje się na Chrystusie i jest widoczna w całym Piśmie Świętym. Żeby można było ocenić prawdę, jaką nam przekazują poszczególne księgi biblijne, musimy zbadać zamiary, założe- nia, okoliczności życia i sposoby wyrażania się autorów, a także tradycje, na których się opierali (DV 12). Bezbłędność jest również znamienną cechą dla wrażliwości naprawdę, jaką okazuje cały Lud Boży. Ko- ściół, kierowany przez Ducha Świętego, nie może się mylić w sprawach wiary (zob. l J 2, 20, 27; LG 12). Zob. biblia, egzegeza, natchnienie biblijne, prawda, sens Pisma Świętego, Sensus Fidelium. Bezwarunkowy nakaz moralny. Zob. imperatyw kategoryczny. Bezżenność. Zob. celibat. Biblia (gr. “księgi”). Święte Księgi natchnione przez Boga, wyrażające wiarę Żydów i chrześcijan w spo- sób, który się stał normą dla wszystkich czasów. Zob. apokryfy, hermeneutyka, kanon Pisma Świętego, Księgi Deuterokanoniczne, marcjonizm, natchnienie biblijne, Nowy Testament, Stary Testament. Bierny opór. Zob. opór bierny. Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 15 Strona 16 Leksykon teologiczny Bierzmowanie. Na Zachodzie nazwa jednego z siedmiu sakramentów, drugiego spośród sakramentów chrześcijańskiego wtajemniczenia. Szafarz kładzie rękę na kandydata, namaszcza jego czoło krzyżmem i mówi: “Przyjmij znamię daru Ducha Świętego”. W Kościele wschodnim bierzmowania - zwanego tam “namaszczeniem krzyżmem” - udziela kapłan dziecku bezpośrednio po chrzcie. W Kościele zachodnim bierzmowania udziela biskup, i to później - z racji duszpasterskich (po dojściu do używania rozumu, a nawet dopiero w wieku młodzieńczym). Dorośli konwertyci jednak bywają bierzmowani bezpośrednio po chrzcie i przed przyjęciem pierwszej Komunii św. Zdaniem Kościoła wschodniego obecność biskupa podczas udzielania sakramentu bierzmowania w tym się przejawia, że to on poświęcał oleje święte. Na Zachodzie zwyczajny kapłan może być nadzwyczajnym szafarzem sakramentu bierzmowania (CIC 879- 896; CCEO 692, 695-696). Zob. charakter, charyzmaty, chrzest, Duch Święty, krzyżmo, obrzędy chrze- ścijańskiego wtajemniczenia dorosłych, sakrament, inicjacja. Binitarianizm (łac. neologizm: “podwójny” w znaczeniu technicznym jako “dwuosobowy”). Nowocze- sny wyraz na oznaczenie zawartych w Nowym Testamencie krótkich wyznań wiary (np. 1 Tm 2, 5-6; Rz 4, 24; 2 Kor 4, 14), w których jest wymienione tylko imię Ojca i Syna. Wyrażenia te występują w No- wym Testamencie obok formuł trynitarnych (np. Mt 28, 19; 2 Kor 13, 13). Binitarianizm może także oznaczać heretyckie odmawianie bóstwa Duchowi Świętemu i przekonanie, że w Bogu istnieją tylko dwie Osoby. Zob. Sobór Konstantynopolitański I, teologia trójcy przenajświętszej, wyznanie wiary. Biskup (gr. “nadzorca”). Człowiek obdarzony podczas święceń pełnią kapłaństwa i mający prawo do prowadzenia Kościoła partykularnego lub diecezji przez własne nauczanie, troskę duszpasterską i prze- wodniczenie podczas sprawowania liturgii. Jako następca apostołów, w łączności z biskupem Rzymu, ma z całym kolegium biskupów udział w odpowiedzialności za cały Kościół (por. LG 22-23). Udziela świę- ceń kapłańskich, a na Zachodzie jest zwyczajnym szafarzem sakramentu bierzmowania; jemu także jest zastrzeżone prawo święcenia olejów świętych (por. CIC 375-430; CCEO 42, 45§2, 46§1, 693, 744, 871 §2). Zob. diecezja, ingres, jurysdykcja, katedra, kolegialność, Konferencja Episkopatu, ordynariusz, sa- krament, Sukcesja Apostolska. Bizancjum. Zob. chrześcijaństwo bizantyjskie. Bluźnierstwo. Okazanie pogardy dla Boga lub dla spraw religijnych słowami, myślami i czynami (por. Wj 22, 28; Kpł 24, 10-23). Błąd. Fałszywe przekonanie albo nieprawidłowy sposób życia. Ludzi będących w błędzie trzeba jednak traktować kulturalnie, z miłością, a także uszanować ich prawo do wolności religijnej (GS 28, DHu 14). Zob. herezja. Błogosławieństwa. Osiem (albo dziewięć) błogosławieństw Chrystusa z Kazania na Górze (Mt 5,3-11), które mają swoje częściowe odpowiedniki w Starym Testamencie (np. Ps 1, 1; Tb 13, 15-16; Syr 14, 20- 27; 25, 7-10) i streszczają doskonałość chrześcijańską. W paralelnym Kazaniu “na równinie” (Łk 6,20- 26) cztery błogosławieństwa, powiązane w pary z czterema “biada”, są bardziej wyraziste w wymaga- niach. Błogosławieństwa, które ukazują Królestwo Boże z głównymi zadaniami i obietnicami, stały się także natchnieniem dla wielu niechrześcijan. Zob. Królestwo Boże, naśladowanie Chrystusa. Błogosławieństwo eucharystyczne. Nabożeństwo eucharystyczne, które się upowszechniło na Zachodzie od XVI wieku. Hostię konsekrowaną umieszcza się w monstrancji na ołtarzu i wystawia do adoracji. Po odśpiewaniu hymnów i modlitw oraz po okadzeniu Najświętszego Sakramentu celebrans błogosławi ze- branych, czyniąc monstrancją znak krzyża. Zob. poświęcenie. Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 16 Strona 17 Leksykon teologiczny Błogosławiony. W węższym znaczeniu osoba, która została oficjalnie zaliczona w poczet błogosławio- nych; w znaczeniu szerszym człowiek znajdujący się w niebie. Zob. beatyfikacja. Bogumiłowcy (SCS “umiłowani przez Boga”). Dualistyczna i doketyczna sekta średniowieczna, która przez jakiś czas cieszyła się poparciem Bizancjum. Za jej założycieli uważano kapłana Jeremiasza (poło- wa X wieku; w Bułgarii) oraz jakiegoś Teofila (Bogumił to słowiański przekład greckiego imienia Teo- fil), działającego w latach 927-950. Pogarda dla jakiejkolwiek materii doprowadziła bogumiłowców do odrzucenia a. Starego Testamentu (oprócz fragmentów prorockich kładących nacisk na postać Chrystusa i Psal- mów), b. różnych praktyk “materialnych”, takich jak: kult obrazów (łącznie z Krzyżem), chrzest wodą, ja- kikolwiek chrzest dzieci, wreszcie małżeństwo. Z modlitw dozwolona była tylko Modlitwa Pań- ska. Sekta się szybko rozprzestrzeniła na Bałkanach (szczególnie w Bułgarii), ale po inwazji tureckiej wielu jej zwolenników przyjęło islam. Bogumiłowcy mieli pewien wpływ na powstanie sekty albigensów. Zob. albigensi, doketyzm, dualizm, gnostycyzm, katarzy, manicheizm, marcjonizm, pryscylianizm. Bogurodzica. Zob. theotokos. Bojaźń Boża. W Starym Testamencie to głębokie poczucie religijności i synowskiego przywiązania, w którym się zawiera w skrócie nasza właściwa postawa wobec Boga (Hi 28,28; Prz 1,7; Syr 1, 11-20); nie należy jej utożsamiać z niewolniczym strachem. Zob. hesed, miłość, świętość, religijność. Boże Ciało. Uroczystość w Kościele zachodnim obchodzona po niedzieli Trójcy Przenajświętszej na pa- miątkę chwili, kiedy to Chrystus obdarował nas Eucharystią. Ustanowienie tej uroczystości jest zasługą św. Juliany z Liege (zm. 1258). Zob. eucharystia, najświętszy sakrament. Boże Narodzenie. Uroczysty obchód narodzenia Jezusa Chrystusa przypadający 25 grudnia. Jest to świę- to pochodzenia zachodniego, które zastąpiło pogańskie święto “niezwyciężonego słońca" i ostatecznie się stało wspólnym świętem Kościołów chrześcijańskich oprócz Kościoła ormiańskiego. Liturgia rzymska zezwala kapłanom na odprawienie w tym dniu trzech Mszy św.: w nocy (zazwyczaj o północy), o świcie i podczas dnia. To trzykrotne sprawowanie Eucharystii odbywa się w tym dniu na wspomnienie potrójnych narodzin Syna Bożego: przed wiekami w Boskim łonie Ojca Niebieskiego, w czasie z dziewiczego łona Najświętszej Maryi Panny oraz w sercu człowieka wierzącego. Zob. chrześcijaństwo ormiańskie, epifa- nia. Bożo-ludzki. Zob. teandryczny. Boże oficjum. Zob. liturgia godzin. Bóg. Byt najwyższy, a. któremu należy okazywać cześć oraz służyć (Pwt 6,4-5), b. który w tradycji monoteistycznej jest uznawany jako Stwórca osobowy, wieczny, niezmienny, wszechwiedzący oraz wszechmocny. Według Starego Testamentu jedyny i święty Bóg Izraela stoi ponad naszym światem materialnym i nie wolno Go przedstawiać w obrazach (Wj 20,4; Kpł 19,4; Pwt 4, 12, 15-24). Równocześnie Bóg jest zaw- sze tuż obok narodu wybranego, otacza go opartą na przymierzu miłością i pełną miłosierdzia ojcowską wiernością (Joz 24; Iz 46, 1-13; Dz 2, 14-23). Podczas wcielenia włączenie się Boga w dzieje osiąga punkt szczytowy w objawieniu Trójcy Przenajświętszej. W Synu i przez oddziaływanie Ducha Świętego ludzie stali się przybranymi dziećmi Bożymi (Ga 4, 4-6) i mogą powrócić do Ojca (J 14, 6-7). Chociaż Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 17 Strona 18 Leksykon teologiczny już Stary Testament wskazywał na to, że Bóg troszczy się o wszystkie narody (por. Księgę Jonasza), to jednak dopiero w Nowym Testamencie objawił się On jako Bóg miłujący (1 J 4, 7, 10-16) wszystkie ludy (Mt 26, 19-20; Rz 3, 29-30; 9, 1-11, 36). Zob. Bóg jako Ojciec, monoteizm, politeizm, Przymierze, przy- mioty Boże, stworzenie, transcendecja, teologia Trójcy Przenajświętszej, wcielenie. Bóg i zło na świecie. Zob. teodycea. Bóg jako Ojciec. Niedosłowny (czyli metaforyczny) sposób mówienia o stosunku Boga do ludu (oraz dużo rzadziej do poszczególnych osób, jak król na wzór Dawida), spotykany już w Starym Testamencie, ale używany dużo rzadziej niż Bóg jako “Król”, a nawet jako “Ukochany Mąż". Kierując się świadomo- ścią Boga jako “Abba”, Jezus uczył swych zwolenników, aby mówili do Boga “Ojcze” (Łk 11, 2; Rz 8, 15; Ga 4, 6). Św. Paweł rozróżnia pomiędzy Synostwem Jezusa, a przybraniem za dzieci Boże ochrzczo- nych i usprawiedliwionych (Rz 8, 14-17; Ga 4, 5-7). Podobnie św. Jan dokonuje rozróżnienia pomiędzy pierworodnym Synem Bożym, a naszym nowym życiem jako “dzieci” Bożych (J 1, 12). Odpierając po- glądy Marcjona, św. Ireneusz (zm. ok. 200 r.), a później Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary utożsamiło Boga Starego Testamentu (Jahwe) z Ojcem Pana naszego Jezusa Chrystusa. Wyznanie to, w swym podejściu przyczynowym, uznaje “monarchię" (gr., jedna, jedyna zasada") Ojca, który jest począt- kiem bez początku Syna i Ducha Świętego, jak również całej rzeczywistości stworzonej. “Monarchię" tę należy odróżnić od modalistycznego monarchianizmu, który negował rozróżnienie osób w Trójcy. Stary Testament (Iz 49, 15; 66, 13) oraz oficjalne nauczanie Kościoła, jak encyklika Jana Pawła II z 1980 r. Dives in misericordia (4, nr 52), przedstawiają obrazy Boga jako matki. Bóg Ojciec nie jest dominującym “mężczyzną", lecz przekracza seksualność i płeć, a zatem powinno się Go określać poprzez to wszystko, co tylko można sobie wyobrazić najlepszego w ludzkich matkach i ojcach; podkreśla to przypowieść Je- zusa o synu marnotrawnym (słuszniej nazywana “przypowieścią o miłosiernym ojcu”) (Łk 15, 11-32). Zob. Abba, Bóg, monarchianie, patripasjanizm, przybranie za dzieci Boże, Syn Boży, teologia Trójcy Przenajświętszej. Bóg niewymowny. Zob. niewymowność Boga. Bóg zapełniający luki. Wyrażenie używane w odniesieniu do ludzi: a. szukających Boga w tych zjawiskach, których nauka jeszcze nie potrafi wyjaśnić, b. zapominających o tym, że Bóg jest aktywnie obecny we wszystkich procesach zachodzących w świecie stworzonym. Bracia Polscy. Zob. socynianizm. Brewiarz (łac. “krótki spis, wyciąg”). W Kościele zachodnim książka lub książki, którymi się podczas codziennych modlitw posługują kapłani, a także inni wierni. Zawieraj ą one wszystkie psalmy, różne pie- śni, czytania z Pisma Świętego, modlitwy, czytania z Ojców Kościoła lub innych pisarzy ascetycznych, dostosowane do świąt i okresów liturgicznych (por. SC 83-101, PO 5, 13). Zob. kalendarz liturgiczny, liturgia godzin. Buddyzm (sanskryt: “oświecony”). Jedna z religii świata założona w Indiach przez Siddharthę Gautamę Buddę (ok. 563 - ok. 483 przed Chr.). Istnieje w dwóch odmianach: buddyzm hinayana (sanskryt: “mały wóz”) albo buddyzm theravada (j. palijski: “stara nauka”) istniejący w Birmie, Sri Lance, Tajlandii i w innych krajach; druga odmiana to buddyzm mahayana (sanskryt: “wielki wóz”) istniejący w Chinach, Japonii, Korei, Mongolii, Tybecie i w różnych innych miejscach. Pod drzewem Bodhi (“drzewo oświece- nia”) książę Gautamana poznał wskutek oświecenia cztery podstawowe prawdy: a. życie ludzkie jest cierpieniem, b. przyczyną cierpienia jest pożądanie, c. cierpienie ustaje po wyzwoleniu się z wszystkich postaci pożądania, Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 18 Strona 19 Leksykon teologiczny d. ustanie cierpienia można osiągnąć przez ośmiokrotny sposób wyzwolenia. Ten sposób zawiera w sobie prawidłową znajomość tych czterech prawd, prawidłową intencję, prawidło- wy sposób mówienia, prawidłowy sposób działania, prawidłowe zajęcia, prawidłowy wysiłek, prawidło- wą kontrolę odczuć i pojęć, wreszcie prawidłowe skupienie. Jest to sposób, który obiecuje skończenie z cierpieniem (opierającym się na pożądliwości) i prowadzi do nirvany (sanskryt: “być unicestwionym”) albo do stanu pełnego spokoju (por. NA 2). Pisma buddyjskie zachowały się w języku palijskim (Sri Lan- ka) oraz w sanskrycie (Indie). Buddyzm głosił dwie zasady podstawowe: a. zasadę zwaną Karwia (sanskryt: “działanie, wiara”), czyli przekonanie, że dawne uczynki muszą być wynagrodzone albo ukarane w tym życiu albo w przyszłych jego formach, b. zasadę odrodzenia, czyli wędrówki dusz. Odmiana buddyzmu zwana mahayama, która się rozwinęła mniej więcej w czasach Chrystusa, uczy, że jednostki nie tylko mogą dojść do nirvany, ale także same mogą się stać buddami i w ten sposób zbawiać innych. Ta odmiana buddyzmu uznaje oddawanie czci bogom; jest w niej wiele cech synkretystycznych. Zob. religie świata, synkretyzm, wędrówka dusz, zbawienie, zen. Byt. Coś, co jest albo istnieje. Ponieważ wyraz “byt” można zastosować na oznaczenie czegokolwiek, ma on najmniejszą zawartość pojęciową. Jeżeli wypowiedź z Wj 3,14 (“Jestem, Który Jestem”) zinterpretu- jemy w świetle filozofii greckiej, możemy jako chrześcijanie mówić o Bogu jako o Bycie Najwyższym albo jako o Bycie Samym w Sobie. Całopalenie. Zob. ofiara całopalna. Cechy Kościoła. Istotne właściwości Kościoła Chrystusowego: jedność, świętość, katolickość i apostol- skość (Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary). Kiedy Jan Wiklif (ok. 1330-1384) i Jan Hus (ok. 1372-1415) położyli nacisk na “duchową” stronę Kościoła, w roku 1431 dominikanin, kardynał Jan de Torquemada (wuj późniejszego wielkiego inkwizytora) napisał traktat o Kościele oparty na jego czte- rech widzialnych cechach. W okresie reformacji tacy katoliccy apologeci, jak kardynał Stanisław Hozjusz (1504-1579) i św. Robert Bellarmin (1542-1621) podkreślali z naciskiem te cechy, żeby odpowiedzieć takim autorom, jak Marcin Luter (1483-1546), który utrzymywał, że charakterystyczną cechą prawdzi- wego Jezusowego Kościoła jest nauczanie nieskażonej Ewangelii. W ostatnich latach profetyczne ujaw- nianie niesprawiedliwości i działalność skierowana przeciw niej zaczęła odgrywać większą rolę jako wi- dzialny znak świętości Kościoła w świecie (zob. Jan Paweł II Sollicitudo rei socialis z roku 1987). Zob. apostolskość, eklazjologia, Husyci, katolickość, kościół 2, reformacja, świętość, świętość Kościoła. Celebrans. Biskup, kapłan lub diakon, który prowadzi sprawowaną liturgię. Większe uwrażliwienie na czynne uczestnictwo w liturgii wszystkich wiernych oznacza, że obecnie mówimy o “przewodniczącym” zgromadzeniu, zwłaszcza jeśli Eucharystia jest koncelebrowana przez dwóch, lub więcej księży. Na Za- chodzie koncelebrę Eucharystii popierał Sobór Watykański II (l 962-1965). Chrześcijanie wschodni, któ- rzy podkreślają wspólnotowy charakter wszelkiej liturgii, pielęgnują koncelebrę. Nawet sakrament eucha- laion (gr. “święty olej”), czyli namaszczenie chorych, najchętniej jest sprawowany przez siedmiu, lub przynajmniej kilku kapłanów. Zob. biskup, diakon, kapłani, koncelebra, namaszczenie chorych, Sobór Watykański II. Celibat (łac. “bezżenność”). Rezygnacja z małżeństwa ze względów religijnych. Mnisi, mniszki oraz inni mężczyźni i kobiety prowadzący życie zakonne wyrażają to zobowiązanie ślubem. W Kościele rzymskim celibatu wymaga się od kandydatów do kapłaństwa; stałym diakonom nie wolno zawierać małżeństwa po przyjęciu święceń (CIC 247, 1037). Wśród katolików obrządku wschodniego istnieje również ducho- wieństwo żonate (CCEO 373-376). Kapłani i diakoni prawosławni są zazwyczaj żonaci, nie mogą jednak zawierać małżeństwa - nawet jeżeli owdowieją - po otrzymaniu święceń. Biskupi wschodni muszą być bezżenni. Kanon trzeci Soboru Nicejskiego I (325) zabraniał duchownym mieszkania z kobietami, za Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 19 Strona 20 Leksykon teologiczny wyjątkiem matki, siostry, ciotki, lub kogoś poza wszelkim podejrzeniem. Synod Quinisextum (691-692) powtórzył ten zakaz w swym kanonie piątym, jak również w kanonie trzynastym zezwolił duchownym na Wschodzie żenić się przed diakonatem, ale nie po. Przyjmuje się, że na Zachodzie celibat duchownych wprowadzono na Synodzie w Elwirze (Granada), który odbył się około 306 roku, jednakże odnośny ka- non (trzydziesty piąty) jest dodatkiem późniejszym. Papież św. Grzegorz VII (Hildebrand) (papież w la- tach 1073-1085) podtrzymał wymóg celibatu dla duchowieństwa na synodach w 1074, 1075 i 1078 roku. Zob. diakon, kapłan, Sobór Nicejski I, Synod Quinisextum, ślub. Celowość. Zasada głoszona przez filozofię scholastyczną, według której wszystkie byty zawsze się kieruj ą w działaniu jakimś celem albo zamiarem, nawet jeśli tę zasadę stosuje się w różny sposób do bytów działających, rozumnych i nierozumnych. Zob. Scholastyka. Cenobici (gr. “prowadzący życie we wspólnocie”). Na Wschodzie zakonnicy po ślubach, którzy żyją we wspólnocie i zachowują te same dla wszystkich wskazania co do życia wewnętrznego, czyli reguły. Zob. góra Athos, życie monastyczne, życie zakonne. Ceremonia. Jakakolwiek czynność religijna sprawowana w kościele, którą, jeżeli jest to nabożeństwo liturgiczne, zwykle prowadzi wyświęcony duchowny, a jeżeli jest to czynność paraliturgiczna, jak odma- wianie różańca, często osoba świecka. Grecy mówią o akoluthia (“nabożeństwo kościelne”), które to określenie oznacza obrzędy i gesty stosowane przy danej okazji. Zob. celebrans, liturgia, różaniec, sza- farz. Cezaropapizm. Stosowana przez państwo praktyka wkraczania w sprawy kościelne pod pozorem strze- żenia interesów ludzi wierzących. W państwowej religii pogańskiej cesarze rzymscy byli odpowiedzial- nymi za kult najwyższymi pontifikami. Po przejściu na chrześcijaństwo wykazywali oni często brak po- szanowania dla niezależności porządku kościelnego. Kiedy cesarstwo przetrwało głównie na Wschodzie, władcy bizantyńscy zaczęli panować nad patriarchami, zwłaszcza przed kryzysem między Wschodem, a Zachodem w roku 1054. Wielu bizantynologów odrzuca mówienie o “cezaropapizmie” jako mylące, gdyż Kościół i państwo zarówno, w przeszłości, jak i teraz powinny ze sobą współpracować. Zob. chrześcijań- stwo bizantyjskie, Kościół i państwo, symfonia, źródła wschodniego prawa kanonicznego. Chalcedońskie kościoły. Zob. Kościoły chalcedońskie. Charakter (gr. “znamię”). Niezmazywalne i niemożliwe do powtórzenia znamię na duszy (DH 1303, 1609; ND 1308, 1319) tych, którzy się stali członkami Ciała Chrystusa (przez chrzest i bierzmowanie) albo Jego pasterzami (przez święcenia). Teolodzy prawosławni mówią po prostu o niepowtarzalności pewnych podstawowych aktów sakramentalnych. Zob. kapłani, res et sacramentum sakrament, sfragis. Charyzmaty (gr. “dary”) Specjalne dary Ducha Świętego ponad te, które są ściśle potrzebne do zbawie- nia. Bywają one dawane jednostkom lub grupom (zob. 1 Kor 12; LG 10-12) na korzyść Kościoła i świata i zawsze powinna je ożywiać miłość (1 Kor 13, 1). Zob. dar języków. Charyzmatyk. W znaczeniu ogólnym każdy chrześcijanin wezwany przez Boga i ubogacony przez Nie- go łaskami. W sposób bardziej szczególny wyraz ten oznacza ludzi, którzy otrzymali szczególne dary Ducha Świętego, takie jak: celibat (1 Kor 7, 7), władzę czynienia cudów, rozróżniania duchów i dar języ- ków (1 Kor 12, 10). Zob. łaska, zielonoświątkowcy. Cherubikon, czyli hymn cherubinów. W liturgii bizantyńskiej hymn, który towarzyszy przejściu z Li- turgii Słowa do Liturgii Eucharystycznej. Hymn ten zaprasza zgromadzonych wiernych, porównanych do cherubinów, czyli najwyższego z chórów anielskich, do przyjęcia Króla wszechświata, który nadchodzi z Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 20

 

To tylko tagi:
Leksykon teologiczny pdf online
Leksykon teologiczny książka w pdf
Leksykon teologiczny pdf do pobrania
Leksykon teologiczny ebook za darmo
Leksykon teologiczny czytaj online

 

DOSTĘP 24/H

POBIERAJ EBOOKI O DOWOLNEJ PORZE
 

ZA DARMO

BEZ PŁATNOŚCI/ANKIET
 

UPLOAD

Dodaj własny dokument i pozwól pobierać go innym